शनिवार, 24 मई 2025

छोटू आटो बला

 

छोटू आटो बला

 

मधुबनीसँ गाम अबैत-जाइत हम बेसी काल साझी आटोमे बैसल रहैत छलहुँ। किशोरीलाल चौकसँ अड़ेर चौक धरिक यात्राक लेल ओ मात्र तीस टाका लैत छल।जखन कोनो सामान संगमे रहैत छल वा श्रीमतीजी संगे रहैत छलीह तखन आटो आरक्षित कए लैत छलहुँ।कहिओ काल चरिचक्कासँ सेहो जाइत छलहुँ। मुदा महग  हेबाक कारण ओकर बेसी उपयोग नहि करैत छलहुँ। ताहि लेल सीमाक आटो बला-छोटूक सेवा लैत छलहुँ। छोटू आटो बलाकेँ हमर मधुबनीक डेरा आ गामक घर देखल भए गेल छलैक। संगहि ओकरा संगे आपसी सामंजस्य सेहो भए गेल रहए। सामान्यतः ओकरा भोरे किंवा एक दिन पहिने अपन यात्राक समय बता दैत छलिऐक आ ओ समयपर उपस्थित भए जाइत छल। जखन कोनो दोकानसँ सामान कीनबाक होइत छल तँ ओतहि बजा लैत छलिऐक जाहिसँ ओकर समय खराप नहि होइक। एहि तरहेँ जरूरी  सामानसभ मधुबनी गिलेशन बाजार वा आसपासक दोकानसँ कीनि कए बहुत सुगमतासँ हम गाम लेने चलि जाइत छलहुँ।

छोटू आटो बलासँ हमर संपर्क क्रमशः बढ़ैत गेल।  ओ एकटा समांग जकाँ काज करए। अकस्मात एक दिन फोन केलापर बड़ी काल धरि घंटी बजैत रहि गेलैक। घंटी घनघनाइत रहल आ बंद भए गेल। केओ ओमहरसँ उत्तर नहि देलक। एक बेर फेर प्रयास केलहुँ।तखन ओकर पत्नी फोन उठओलनि  कहलथि-

“छोटू तँ समस्तीपुर जहलमे अछि।”

हम से सुनि बहुत चकित रही।छोटू तँ एहन लोक नहि बुझाइत छल।पातर-छितर,हँसमुख आ विनम्र युवक अछि ओ। दिन भरि परिश्रम करैत अछि। इमानदारीसँ अपन काज कए जीवन चलबैत अछि,अपन बच्चासभकेँ पढ़बैत अछि।तखन की भेलैक? ओ जहल किएक गेल? हम ई बात ओकर पत्नीसँ पुछलिऐक। ओ कहलीह-

“राँटी रेलवे गुमती लग ओकरा रेलवे पुलिस बला पकड़ि लेलकै।ओकर आटोकेँ जब्त कए लेलकै आ ओकरा समस्तीपुर जहलमे बंद कए देने छैक।”

“आखिर भेलैक की?”

“रेलवे बला पुलिस झूठ केसमे फँसा देने छैक। टक्कर मारलकै केओ आ फँसा देलकै ओकरा।”

“ओह ।ई तँ बहुत गलत भेलैक। आब की हेतैक?कहिआ धरि छुटतैक छोटू?”

“आब जखन पकड़ाइए गेल छै तँ टैम लगबे करतै।थाना,पुलिस हेतै।कहि नहि कहिआ धरि छुटतै।”

आब की करितहुँ?छोटूक रहलासँ मदति भए जाइत छलए।सामान लए गाम जाएब आसान भए जाइत छल। बीचमे आन-आन आटो बलाक मदति लेलहुँ ।ओना अपना इलाकामे आब आटो भरल अछि। मिनट-मिनटपर मधुबनीसँ अड़ेर-बेनीपट्टीक लेल आटो चलैत अछि। मुदा ओ रोड अछि खतरनाक। दुर्घटनाक समाचार अबिते रहैत अछि।असलमे सभ ततेक जल्दीमे बुझाइत रहैत अछि जे जान खतरामे कए लैत अछि,अपनहु आ यात्रीओक।मुदा कएल की जाए?

लगभग एक सप्ताह समस्तीपुर जेलमे रहलाक बाद छोटू आटोबलाकेँ जमानतिपर छोड़ि देल गेलैक। ताहि लेल ओकरा परिवारकेँ बहुत खर्चा करए पड़लैक।कर्जा लेबए पड़लैक। आखिर छोटू जहलसँ छुटि गेल। घर अबिते हमरा फोन केलक।ओकर फोन सुनि बहुत नीक लागल।हम ओकर हाल-चाल पुछलिऐक।

“आखिर भेलैक कोना?”

“की कहू मालिक? हमर कोनो गलती नहि छल। हमरासँ आगू बला टक्कर मारलकै आ भागि गेलै।हम तँ मोफतमे फँसा देल गेलहुँ।आटो से पकड़ि लेने अछि।”

“आटो किएक नहि छुटि रहल छह?की कहैत छह?”

“बहुत पाइ मांगि रहल छलै।हम से कोना दितियै।तेँ हमरा जहल पठा देलक।मुदा हमहूँ केस करबा देलिऐ घर बालीसँ।”

छोटू आटो बला सरिपहु परेसान छल। ओकर रोजी-रोटी मोसकिलमे पड़ि गेल  छलैक।ऊपरसँ कर्जा सेहो भए गेलैक।मुदा ओ हिम्मति बनओने रहल। एकटा दोसर आटो किरायापर लेलक। जी-जानसँ परिश्रम करए लागल। आब ओकर आटो पहिनोसँ बेसी चलि रहल छलैक।कहलक-

“टाइमे नै रहै छै।कतेक भारा उठेबै?दू बजे दिन धरि बारह सए कमा लै छिऐ।ओहिमे सँ तीन सए मालिककेँ होइत छै।तैओ नओ सए बँचि जाइत छै।”

छोटू आटो बला आब किरायाक रिक्सा चला रहल छल। ओकर आटो अखनहु थानामे बंद छलैक। पुलिस,कोर्टक चक्कर चलिए रहल छैक। सभकेँ चाही बहुत-बहुत टाका। छोटू से नहि दए पाबि रहल छैक।मुदा छोटू आटो बला हिम्मति नहि हारल।ओकर साहस बनल रहलैक। ओ परिश्रमपूर्वक अपन परिवारक पालन कए रहल छल।संगे कोर्ट पुलिसक चक्कर सेहो लगा रहल छल।

 नओ मई कए एहि बेरक ग्राम यात्राक अंतिम बेर मधुबनीसँ अपन गाम हम फेर ओकरे आटोसँ गेल रही। तखन धरि ओकर आटो नहि छुटल रहैक। गाम पहुँचि हम ओकरासँ बिदा लेलहुँ। तीन सए किरायाक अतिरिक्त दू सए टाका इनाम देलिऐक। कहलिऐक-

“अहाँ बहुत मदति केलहुँ। हम आब दिल्ली चलि जाएब। मुदा फेर आएब।ताधरि अहाँक आटो सेहो छुटि गेल रहत। हम सभ फेर अहाँक मदति लेबे करब। ”

छोटो आटो बलाकेँ दू सए टाका अनापेक्षित भेटि गेल रहैक ।ऊपरसँ नीक-नीक,उत्साहवर्धक  गप्प सेहो।ओ बहुत प्रसन्न छल। हमरा प्रणाम केलक , किछु-किछु पुछबो केलक ।फेर चलि जाइत रहल ,अपन जीवन संघर्षमे आगू।हम अखनो कैक बेर ओकरा बारेमे सोचैत रहैत छी। ई सोचि दुखी भए जाइत छी जे केना ओकरा सन-सन जीवन-संघर्षमे जुटल युवकसभ अनेरे परेसानीमे पड़ि जाइत छथि आ हुनका उचित न्याय समयसँ नहि भेटि पबैत छनि।से के सुनत,ककरा समय छैक एहन गरीबक बातपर ध्यान देबाक?

२२।५।२०२५

मंगलवार, 13 मई 2025

डाक्टर योगानन्द झा

 


डाक्टर योगानन्द झा

“अन्यायोक कोनो सीमा होइत अछि।”

ई शब्द थिक मैथिलीक प्रसिद्ध विद्वान लेखक,समालोचक आदरणीय डाक्टर श्री योगानन्द झाजीक जे ओ फोनपर हमरा किछु साल पूर्व कहने रहथि। हुनकर इसारा  केमहर छल से सोचल जा सकैत अछि।असलमे ओ पहिल व्यक्ति छलाह जे स्वेच्छासँ हमर पोथीपर समीक्षा लिखलनि।उपरोक्त गप्पक किछु दिनक बाद ओ स्पीडपोस्टसँ अपन हाथसँ लिखल हमर उपन्यास,मातृभूमिक समीक्षा पठओने रहथि। कहलथि जे हमर पोथीसभ पढ़ैत रहलाह अछि। बहुत दिनसँ ओहिपर लिखबाक सोचि रहल छलाह। मातृभूमि उपन्यासपर समीक्षा लिखि कए बहुत दिनसँ अपने लग रखने रहथि।इच्छा छलनि जे ओकरा हमरा हाथे मे देताह।परन्तु, दिल्ली दिस अएबाक संयोग नहि बनि रहल छलनि।तेँ ओ आब डाके सँ पठा रहल छथि।बादमे ओ हमर उपन्यास,बदलि रहल अछि सभ किछुक समीक्षा सेहो लिखलनि जे अनेक पत्रासभमे छपल छल।

 सन् २०१८मे आदरणीय डाक्टर योगानन्द झाजी दिल्ली आएल रहथि। हमरा फोनो केलाह।हम हुनकासँ भेंट करबाक लेल सभास्थल(इंदिरा गाँधी राष्ट्रीय कला केंद्र ) गेबो केलहुँ। मुदा ओ कार्य्रक्रममे व्यस्त रहथि, भेंट नहि भए सकल।हम एक घंटा ओतए रहि वापस भए गेल रही। बादमे हुनकासँ फोनपर कैक बेर गप्प-सप्प होइत रहल।हम जखन कखनहु हुनका अपन किताब पठबिअनि तँ ओ तकर पहुँचनामा अबस्स सूचित करथि।ओ समय-समयपर कैक बेर किताब पढ़ि अपन पाठकीय प्रतिक्रियासँ सेहो अवगत करबैत रहलाह।

आदरणीय डाक्टर योगानन्द झाजीसँ पहिल बेर साक्षात भेंट भेल मार्च २०२४मे जखन कि हम दरभंगा किछु काजसँ गेल रही।हुनकासँ भेल हमर प्रथम भेंटक चर्चा हम कतहु आन लेखमे कए चुकल छी,तेँ पुनरावृति नहि करैत एतबे लिखि रहल छी जे हुनका बारेमे जे हमर श्रद्धा आ सिनेह छल से ओहि भेंटक बाद आर मजगूत भए गेल।हम हुनकर विनम्रता,मैथिलीक प्रति अनुरागकेँ नहि बिसरि सकैत छी।  ओ बेर-बेर ई बात दोहरओलनि जे पोथीसभ मोफतमे नहि बाँटबाक चाही। मोफतमे भेटल वस्तुक लोक महत्व नहि दैत छैक।एहन पोथीकेँ लोक नहि पढ़ैत छैक।संगे लेखकक आर्थिक क्षति तँ होइते छैक। मुदा लेखको की करए?किताब छपि कए आबि गेल छैक। ओकर बंडलसभ घरक सीमित स्थानकेँ छेकने जा रहल छैक।गृहस्वामिनी फराके चिचिआ रहल छथि। खरचा तँ जे भेल से भेबे कएल ,ऊपरसँ अनेक तरहक परेसानी से होइत रहैत अछि। तेँ किछु आर खरचा कए किताबसभ पार्सल द्वारा संभावित पाठक धरि पहुँचाओल जाइत अछि। मुदा तकर परिणाम?नहि चर्चा करब बेसी नीक।

हम कैक बेर अपन पोथीसभक बंडल पार्सलसँ हुनका पठा दैत छलिअनि।ओ ओहि पोथीसभकेँ चुनिन्दा लेखक,समीक्षक लोकनिकेँ दैत छलखिन आ आग्रह करैत छलखिन जे  तकर पहुँचनामा हमरा जरूर देथि।बहुत गोटे से केबो केलनि।आदरणीय शशिबोध मिश्र ‘शशि’जी तँ हमर उपन्यास,लजकोटरपर समीक्षो लिखलनि आ बादमे जखन दिल्ली अएलाह तँ भेंटो केलनि।मुदा बहुत रास विद्वान लोकनि जिनका हमर पोथी ओ देलखिन ,अपन पाठकीय प्रतिक्रिया नहि दए सकलथि। एक बेर किछु कार्यवश योगानन्द बाबू पटना गेल रहथि तँ ओहिठामक तीनटा प्रमुख मैथिली पुस्तक विक्रेतासभसँ भेंट कए हमर उपन्याससभ देलखिन आ आग्रह केलखिन जे हमर पोथीसभक विक्रयक उचित व्यवस्था करथि। मुदा से सभ किछु नहि भेल। ओ सभ किछु तेहन संकतो नहि देलनि।एमहर किछु दिनसँ एकगोटेक  फोन जरूर आबि रहल अछि। देखा चाही जे तकर किछु सार्थक परिणाम आबि सकत कि नहि।

पाँच अप्रेल २०२५क मधुबनीमे सगर राति दीप जरए कार्यक्रम हेबाक रहैक। उम्मीद रहए जे ओहिठाम योगानन्द झाजीसँ सेहो भेंट हेबे करत। मुदा ओ ओतए  नहि भेटलथि। तखन  दू दिनक बाद हुनकासँ भेंट करबाक लेल कबिलपुर,लहेरिआसराय स्थित हुनकर घरपर गेलहुँ। दूपहरक बारह बजेक आस-पासक समय रहैक। हम हुनका ओहिठाम करीब घंटा भरि छलहुँ। ओहि बीचमे ओ कैकटा स्थानीय साहित्यकारलोकनिकेँ हमर आगमनक बारेमे कहलखिन,मुदा ओ सभ कतहु आर व्यस्त छलाह। दरभंगामे आयोजित किछु साहित्यिक कार्यक्रमसभक जनतब सेहो हुनका मारफत भेटल।आर कैक तरहक गप्प-सप्प भेल।जलखै,चाह-पान तँ भेबे केलैक,पोथीक आदान-प्रदान सेहो भेलैक। बाहरमे रिक्सा बला प्रतीक्षा कए रहल छल। ओकरा रोकि लेने रहिऐक कारण ओहि रौदमे ओकरा बिना चलब मोसकिल छल। तेँ कनी जल्दीए हुनकासँ बिदा लेलेहुँ। ओ हमरा बहुत पटकी धरि अरिआति देलथि।

दूबर-पातर,सरल अत्यन्त साधारण लिबासमे योगानन्द बाबू व्यवहारमे अद्भुत विनम्र छथि।अपनत्व भाव तँ भरल रहैत छनि। हुनकासँ गप्प कए लगैत रहैत अछि जेना खाँटी,सुच्चा मैथिलसँ मुखातिब छी। मैथिलीक साहित्यक आकाशक चमकैत सूर्य थिकाह आदरणीय योगानन्द झाजी। हुनकर एक-एक रचना,आलेख,समीक्षा,शोध निवंध पाठकपर अमिट चाप छोड़ैत अछि। तकर मूल कारण थिक जे ओ जे किछु लिखैत छथि से गंभीर अध्ययनक बाद आ पूरा मनोयोगपूर्वक, ऊपर -झापर किछु नहि।तेँ पाठक हुनकर रचनासभकेँ पढ़ि कए सोचबाक लेल विवश भए जाइत छथि।

एक बेर फेर एहन सुच्चा मैथिलीप्रेमीसँ भेंट भेल से हमर सौभाग्य।ईश्वर एहन महान व्यक्तित्वसँ मिथिलाकेँ भरि देथि से प्रार्थना।

योगानन्द बाबूसँ भेल भेंट विषयक अपन आलेखक लिंक जखन हम फेसबुकपर देलिऐक तँ किछु विद्वान लोकनिक बहुत मार्मिक आ प्रेरक प्रतिक्रिया आएल जकरा उद्धृत कए रहल छी-

प्रोफेसर (डाक्टर) श्री भीमनाथ झा-

“वास्तवमे श्री योगा बाबूक प्रति जे भावना अपने व्यक्त कयल अछि, से शत-प्रति-शत यथार्थ थिक। ओ लोके हीरा छथि।”

आदरणीय श्री लक्ष्मण झा ‘सागर’-

“योगानन्द झाजी मैथिली साहित्यक अनमोल खजाना छथि!!”

आदरणीय श्री नन्द कुमार राय-

“मैथिली भाषा आ साहित्यक एकान्त साधक, लोक साहित्यक मर्मज्ञ विद्वान, प्रसिद्ध अनुवादक, समीक्षक आ सभसँ बढ़ि सहृदयी व्यक्तित्वक धनी योगानन्द झा मैथिली साहित्यक ओ अनमोल रत्न छथि जनिक माँ मैथिलीक प्रति कर्तव्यनिष्ठाकेँ लेखनीक माध्यमसँ कथमपि जगजियार नहि कएल जाए सकैछ।”

https://www.facebook.com/photo?fbid=3820619828213000&set=a.1388340294774311

 

रबीन्द्र नारायण मिश्र

‍१२।०५।२०२५